ถอดรหัสพันธุกรรมมันฝรั่ง : เมื่อนักวิทยาศาสตร์ลอง “ปิดสวิตช์ยีน” เพื่อศึกษาการสร้างหัวมันฝรั่ง

โดย…ดร.นิพนธ์ เอี่ยมสุภาษิต

เทคโนโลยี CRISPR-Cas9 ได้กลายมาเป็นเครื่องมืออันทรงพลังสำหรับการตัดแต่งพันธุกรรมแบบเจาะจงในพืช อย่างไรก็ตาม การประยุกต์ใช้ในมันฝรั่งปลูก (Solanum tuberosum ssp. tuberosum) ยังคงมีความท้าทาย เนื่องจากการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศและจีโนมแบบเททราพลอยด์ (tetraploid) ที่มีความซับซ้อนและมีความเป็นเฮเทอโรไซกัส (heterozygous) สูง

การมีข้อมูลลำดับเบสของจีโนมทั้งหมดสำหรับจีโนไทป์เฉพาะจึงเป็นสิ่งสำคัญยิ่ง เพื่อให้แน่ใจว่าสามารถน็อกเอาต์ (knockout) อัลลีลทั้งหมดของยีนเป้าหมายได้อย่างสมบูรณ์ พร้อมทั้งลดการเกิดมิวเตชันนอกเป้าหมาย (off-target mutations) ให้เหลือน้อยที่สุด

ในการศึกษานี้ ด้วยการใช้การถ่ายฝากยีนผ่านแบคทีเรีย Agrobacterium ในมันฝรั่งพันธุ์ Désirée พวกเราได้สร้างระเบียบวิธีเพื่อให้บรรลุผลสำเร็จในการน็อกเอาต์ยีนผ่าน CRISPR-Cas9 ได้อย่างสมบูรณ์ พวกเราแสดงให้เห็นว่าการชักนำให้เกิดการงอกใหม่ (de novo regeneration) ซ้ำๆ สามารถปรับปรุงประสิทธิภาพการตัดแต่งพันธุกรรมให้ดีขึ้นได้

โดยการส่งเสริมให้เกิดมิวเตชันใหม่ๆ นอกจากนี้ พวกเรายังนำเสนอ กลยุทธ์ที่มีประสิทธิภาพในการตรวจหามิวเตชันในยีนเป้าหมายที่อาจไม่มีลักษณะปรากฏ (phenotype) ที่เด่นชัด ซึ่งสามารถนำไปใช้กับพืชกลุ่มโพลีพลอยด์ (polyploid) และพืชที่มีลักษณะเป็นโมเสก (mosaic) รวมถึงอาจถ่ายทอดไปสู่พืชชนิดอื่นได้

ผ่านกรณีศึกษาของยีน StBEL5 พวกเราได้เสนอคู่มือระเบียบวิธีปฏิบัติแบบทีละขั้นตอนที่ได้รับการปรับให้เหมาะสม ซึ่งครอบคลุมขั้นตอนการทำงานทั้งหมด นอกจากนี้ พวกเรายังได้ระบุลักษณะปรากฏพื้นฐานของมันฝรั่งพันธุ์ S. tuberosum ssp. tuberosum cv. Désirée ที่มีการน็อกเอาต์ยีน StBEL5 อย่างสมบูรณ์ StBEL5 คือทรานสคริปชันแฟกเตอร์ (transcription factor) ที่เป็นที่รู้จักในฐานะหนึ่งในตัวควบคุมสำคัญที่ขับเคลื่อนการสร้างหัวในมันฝรั่ง S. tuberosum ssp. andigena

ภายใต้เงื่อนไขที่ทำการทดสอบ พืชกลายพันธุ์ของเรากลับแสดงให้เห็นการเริ่มต้นสร้างหัวที่ล่าช้าออกไปเพียงเล็กน้อยอย่างคาดไม่ถึง แต่ผลผลิตหัวโดยรวมนั้นเทียบเคียงได้กับพืชกลุ่มควบคุม (wild-type) สิ่งนี้บ่งชี้ว่าในมันฝรั่ง subspecies tuberosum (พันธุ์ Désirée) บทบาทของยีน StBEL5 ในการควบคุมการพัฒนาของหัวนั้นมีความสำคัญน้อยกว่าใน subspecies andigena

อ่านเพิ่มเติมได้ที่ https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/tpj.71198?af=R

เนื้อหาสำหรับคนทั่วไป

เทคโนโลยีปรับแต่งพันธุกรรม CRISPR-Cas9 ถือเป็นเครื่องมือสุดล้ำในปัจจุบัน แต่การนำมาใช้กับ “มันฝรั่งพันธุ์ปลูกทั่วไป” นั้นไม่ใช่เรื่องง่ายเลย เนื่องจากมันฝรั่งกลุ่มนี้มีโครงสร้างพันธุกรรมที่ซับซ้อนมาก (มีชุดโครโมโซมถึง 4 ชุด หรือที่เรียกว่า เททราพลอยด์) และขยายพันธุ์ด้วยการใช้หัวหรือเถา ไม่ใช่เมล็ด

นักวิทยาศาสตร์จึงต้องศึกษาโครงสร้างพันธุกรรมแบบเจาะลึกของมันฝรั่งแต่ละพันธุ์ เพื่อให้มั่นใจว่าสามารถเข้าไป “ปิดการทำงาน” (Knockout) ของยีนเป้าหมายได้อย่างแม่นยำทุกชุดพันธุกรรม โดยไม่ไปกระทบกับส่วนอื่น ๆ

สิ่งที่คณะนักวิจัยค้นพบและทำสำเร็จในการศึกษาครั้งนี้:

  • พัฒนาวิธีปรับแต่งพันธุกรรมให้แม่นยำขึ้น: ทีมวิจัยได้ทดลองใช้แบคทีเรียช่วยพาพันธุกรรมเข้าสู่มันฝรั่งพันธุ์ยอดนิยมอย่าง “Désirée” และพบว่า หากกระบวนการเลี้ยงเนื้อเยื่อเพื่อชักนำให้เกิดการงอกใหม่ซ้ำ ๆ หลายรอบ จะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการกลายพันธุ์และทำให้การปิดยีนเป้าหมายสมบูรณ์ยิ่งขึ้น
  • คิดค้นวิธีตรวจหาการเปลี่ยนแปลง: เนื่องจากพืชกลุ่มนี้มีความซับซ้อนสูง ทีมวิจัยจึงได้พัฒนาวิธีตรวจหามิวเตชัน (การกลายพันธุ์) ที่มีประสิทธิภาพ แม้ว่าลักษณะภายนอกของพืชจะยังดูปกติไม่ต่างจากเดิมก็ตาม ซึ่งแนวทางนี้สามารถนำไปปรับใช้กับพืชชนิดอื่นที่มีความซับซ้อนคล้ายกันได้
  • เจาะลึกกรณีศึกษาของยีน “StBEL5″: ยีนตัวนี้เคยมีชื่อเสียงว่าเป็น “ตัวควบคุมหลัก” ที่ช่วยให้มันฝรั่งป่าบางสายพันธุ์ (เช่น ssp. andigena) สร้างหัวมันฝรั่งออกมาได้ดี

ผลลัพธ์ที่น่าประหลาดใจ

เมื่อทีมนักวิจัยทดลองปิดการทำงานของยีน StBEL5 ในมันฝรั่งพันธุ์ Désirée อย่างสมบูรณ์ ได้พบว่า มันฝรั่งกลุ่มนี้ใช้เวลาสร้างหัวช้ากว่าปกติเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ส่วนปริมาณผลผลิตหัวโดยรวมก็ยังคงใกล้เคียงกับมันฝรั่งพันธุ์ที่ใช้เปรียบเทียบ

สรุปคือ: สำหรับมันฝรั่งพันธุ์ Désirée นี้ บทบาทของยีน StBEL5 ในการควบคุมการเจริญเติบโตของหัวไม่ได้มีความสำคัญเท่ากับที่เคยพบในมันฝรั่งป่าสายพันธุ์อื่น ซึ่งข้อมูลนี้นับเป็นก้าวสำคัญที่จะช่วยให้เราเข้าใจและพัฒนาพันธุ์มันฝรั่งในอนาคตได้ดียิ่งขึ้น

อ่านเพิ่มเติมได้ที่ https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/tpj.71198?af=R