งานวิจัยล่าสุด ด้านการพัฒนาพันธุ์ถั่วเหลือง ด้วยเทคโนโลยีการปรับแต่งจีโนม (GEd)

โดย…ดร.นิพนธ์ เอี่ยมสุภาษิต

งานวิจัยส่วนใหญ่ มุ่งเน้นไปที่ การผสานปัญญาประดิษฐ์ (AI) ร่วมกับระบบ CRISPR-Cas รุ่นใหม่ เพื่อเพิ่มปริมาณน้ำมันและโปรตีนควบคู่กัน สร้างความทนทานต่อสภาพอากาศแปรปรวนและโรคพืช โดยไม่หลงเหลือยีนแปลกปลอม (Non-GMO)

  1. เทคโนโลยีและเครื่องมือปรับแต่งจีโนมรุ่นใหม่

จากรายงานทบทวนวรรณกรรมล่าสุดในปี 2569 (Frontiers in Genome Editing และ ResearchGate) เทคนิคที่ใช้ในถั่วเหลืองได้ก้าวข้ามการปรับแต่งยีนเดี่ยวแบบเดิมไปสู่ระบบที่แม่นยำขึ้น ดังนี้:

  • AI-Assisted Gene Editing & AlphaFold. นักวิจัยนำโมเดล AI อย่าง AlphaFold มาทำนายโครงสร้างโปรตีนและออกแบบการแก้ไขลำดับเบสอย่างจำเพาะเจาะจง รวมถึงใช้ AI คัดเลือกยีนเป้าหมายและลดความเสี่ยงการตัดผิดตำแหน่ง (Off-target)
  • Base Editing และ Prime Editing. ช่วยแก้ไขเบสของ DNA ได้ทีละตัวโดยไม่ต้องตัดสาย DNA ให้ขาดทั้งหมด ลดความเสียหายต่อจีโนมและทำได้โดยตรงในสายพันธุ์การค้าชั้นดี (Elite cultivars)
  • ระบบ CRISPR-Cas12a และ Cas12-SF01. ขยายขอบเขตการแก้ไขยีนไปยังบริเวณที่มีเบส A-T สูง และใช้สร้างระบบแก้ไขเบส (Cytosine Base Editor) ที่มีประสิทธิภาพสูงในถั่วเหลือง
  • Multiplex Editing และ DNA-Free Delivery. เนื่องจากถั่วเหลืองมีชุดโครโมโซมซ้ำซ้อน (Paleopolyploid) งานวิจัยจึงเน้นการแก้ไขยีนหลายตำแหน่งพร้อมกัน และส่งถ่ายเอนไซม์เข้าสู่เซลล์โดยตรง (เช่น RNP หรือไวรัสเวกเตอร์ VIGE) เพื่อไม่ให้มียีนแปลกปลอมตกค้าง
  1. เป้าหมายการปรับปรุงพันธุ์ที่โดดเด่นในระดับนานาชาติ (2025–2026)
ด้านที่พัฒนา ยีนเป้าหมายหลัก ผลลัพธ์สำคัญจากงานวิจัยล่าสุด
เพิ่มน้ำมันและโปรตีน GmSWEET10a, GmSWEET10b, GmSFAR4a/b, FAD2-1A/1B การใช้ AlphaFold ออกแบบการแก้ไขยีน GmSWEET10b ช่วยเพิ่มการลำเลียงน้ำตาลเข้าสู่เมล็ด ส่งผลให้ปริมาณน้ำมันในแปลงทดลองเพิ่มขึ้นโดยไม่ลดผลผลิต ขณะที่การปิดการทำงานของ GmSFAR4a/b ช่วยลดการสลายตัวของไขมัน เพิ่มกรดไขมันในเมล็ดได้ถึง 17% ในสภาพแปลงปลูก
คุณภาพอาหารสัตว์และโภชนาการ Le1, ยีนควบคุมสารก่อภูมิแพ้ งานวิจัยจากบราซิล (ปลายปี 2568) ใช้ CRISPR-Cas9 ปิดยีน Le1 ในถั่วเหลืองพันธุ์ BRS 537 เพื่อลดสารเลกติน (Lectin) ทำให้สัตว์กระเพาะเดี่ยวย่อยและดูดซึมสารอาหารได้ดีขึ้น รวมถึงการใช้ Cas12a ลดสารก่อภูมิแพ้ในเมล็ด
ความต้านทานโรคพืช GmHIR1, GmUGT, GmARM งานวิจัยกลางปี 2569 โดย Northeast Agricultural University ใช้ CRISPR-Cas9 กระตุ้นการแสดงออกของโปรตีน GmHIR1 ช่วยเพิ่มความต้านทานต่อโรครากเน่าจากเชื้อรา Phytophthora sojae ได้อย่างมีนัยสำคัญ
โครงสร้างต้นและผลผลิต GmFT2a/FT5a, GmJAG1, GmSPL9, Dt2 ปรับแต่งทรงพุ่ม ระยะห่างข้อปล้อง มุมก้านใบ และช่วงเวลาออกดอก เพื่อเพิ่มจำนวนฝักต่อต้นและรองรับการปลูกในสภาพแวดล้อมที่หลากหลาย
ทนทานต่อความเครียดจากสิ่งแวดล้อม GmHdz4, GmZAT10-1, gma-miR398c เสริมกลไกการทนแล้ง ทนดินเค็ม ทนความร้อน และทนน้ำท่วมขัง เพื่อรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
  1. ความคืบหน้าและทิศทางในประเทศไทย (พ.ศ. 2567–2569)

ประเทศไทยได้ปลดล็อกกฎระเบียบและเร่งผลักดันงานวิจัยโดยใช้เทคโนโลยีการปรับแต่งจีโนม (Genome Editing: GEd) อย่างเป็นรูปธรรมเพื่อให้ทันต่อความต้องการใช้ถั่วเหลืองในประเทศที่สูงกว่า 4.3 ล้านตันต่อปี:

  • กรอบกฎหมายที่ชัดเจน. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้ออกประกาศรับรองสิ่งมีชีวิตจากเทคโนโลยี GEd (ตั้งแต่ปลายปี 2567 และขับเคลื่อนเต็มรูปแบบในปี 2569) โดยระบุว่าพืช GEd ที่ไม่มีการสอดใส่ยีนแปลกปลอมข้ามสายพันธุ์ (กลุ่ม SDN-1 และ SDN-2 บางประเภท) ไม่จัดเป็น GMO ทำให้ลดระยะเวลาวิจัยและปรับปรุงพันธุ์จากเดิม 7–10 ปี เหลือเพียงประมาณ 3 ปี
  • โครงการวิจัยถั่วเหลืองของไทย. ในเดือนเมษายน 2569 กรมวิชาการเกษตร ร่วมกับ สกสว. และ สวก. ได้เดินหน้าผลักดันโครงการวิจัยนำร่องด้าน GEd ในพืชเศรษฐกิจสำคัญ โดยมีเป้าหมายหลักสำหรับถั่วเหลืองคือ การพัฒนาสายพันธุ์ถั่วเหลืองทนแล้งและมีโปรตีนสูง เพื่อลดการนำเข้าจากต่างประเทศและเตรียมความพร้อมสู่การทดสอบในแปลงปลูกจริงภายใน 2–3 ปีข้างหน้า

สรุปข้อมูลโดย AI